← Terug naar de TekenRisicoKaart

Tekenwerende middelen: verkeerd gebruik en gevaren

Laatst bijgewerkt: 18 november 2026

Tekenwerende middelen zijn biociden: middelen die schadelijke of ongewenste organismen bestrijden of afweren. Verkeerd gebruik kan de huid en ogen irriteren of leiden tot te veel blootstelling, vooral bij kinderen. Hieronder staat wat u beter niet kunt doen, en zijn de gevaren gesplitst naar mens, dier en milieu, met uitleg over het stapeleffect, het cocktaileffect en de giftige eigenschappen per middel.

Te veel of te vaak

  • Een te hoge blootstelling, bijvoorbeeld aan DEET, kan door schadelijke effecten op het zenuwstelsel leiden tot vergiftigingsverschijnselen. Gebruik een middel daarom niet vaker of meer dan het etiket aangeeft.
  • Gebruik geen middelen met meer dan 50% DEET, die soms in het buitenland te koop zijn. Ze werken niet beter, geven sneller te veel blootstelling en kunnen blaren op de huid geven.

Bronnen: Waarzitwatin (RIVM) — DEET; Waarzitwatin (RIVM) — Anti-tekenmiddel

Op de verkeerde plek

  • Niet in of rond ogen, mond en neus, en niet op een beschadigde huid.
  • Niet op de handjes van jonge kinderen.
  • Bij borstvoeding niet op de borsten.

Bronnen: Waarzitwatin (RIVM) — Anti-tekenmiddel; Waarzitwatin (RIVM) — Ethylbutylacetylaminopropionaat (IR3535)

Een middel voor iets anders gebruiken

  • Gebruik een biocide alleen zoals het bedoeld is en volgens het gebruiksvoorschrift op het etiket.
  • Middelen om huisdieren tegen teken te beschermen bevatten andere stoffen, zoals permethrin of fipronil. Die werken heel anders en zijn niet geschikt voor gebruik op mensen.
  • Geef diergeneesmiddelen alleen aan dieren volgens de dierenarts of de bijsluiter.

Bronnen: NVWA — Veilig gebruik van biociden; Waarzitwatin (RIVM) — Anti-tekenmiddel; NVWA — Diergeneesmiddelen voor huisdier of hobbydier

Middelen zonder toelating

  • Via internet kunt u soms middelen kopen die in Nederland niet zijn toegelaten. Gebruik die niet: ze kunnen schadelijk zijn voor uzelf, anderen, dieren en het milieu.
  • Citronella is niet meer geregistreerd als biocide; het is onvoldoende bewezen dat het insecten afweert.

Bronnen: NVWA — Veilig gebruik van biociden; Waarzitwatin (RIVM) — Citriodiol

Gevaren voor mensen

Algemeen

  • Te veel of te vaak gebruiken verhoogt de blootstelling. Een te hoge blootstelling, bijvoorbeeld aan DEET, kan door schadelijke effecten op het zenuwstelsel leiden tot vergiftigingsverschijnselen.
  • De middelen kunnen huid en ogen irriteren. Sommige mensen krijgen een allergische reactie, met uitslag, jeuk of bultjes.
  • Kinderen en baby's krijgen makkelijker te veel binnen. Bij baby's jonger dan 3 maanden kan de sterke geur van citriodiol strottenhoofdkramp geven, met plotselinge ademnood.
  • Middelen met meer dan 50% DEET werken niet beter en kunnen blaren op de huid geven.

Bronnen: Waarzitwatin (RIVM) — DEET; Waarzitwatin (RIVM) — Anti-tekenmiddel; Waarzitwatin (RIVM) — Citriodiol

Stapeleffect

  • Een stapeleffect (cumulatieve blootstelling) ontstaat als de hoeveelheid stof in uw lichaam optelt: doordat u een middel vaak of lang gebruikt, doordat u meerdere producten met dezelfde of een vergelijkbare stof gebruikt, of doordat de stof via meerdere wegen binnenkomt, zoals de huid, inademen, de mond en behandelde kleding.
  • Dit speelt vooral bij mensen die beroepsmatig of vaak in het groen zijn, zoals groenwerkers, hoveniers, boswachters en natuuronderzoekers. Ook contact met behandelde huisdieren telt mee.
  • Bij bosarbeiders die 16 weken een met permethrin behandelde werkbroek droegen, waren de afbraakstoffen van permethrin in de urine duidelijk hoger dan bij collega's met een onbehandelde broek. De berekende opname bleef onder de aanvaardbare dagelijkse inname van de WHO. De onderzoekers konden bij het dragen gedurende een heel werkzaam leven een licht verhoogd risico op kanker niet uitsluiten.
  • In haaronderzoek van PAN Europe en PAN Nederland (2021) bij 21 mensen in Nederland werd DEET bij 95% gevonden, permethrin bij 48% en fipronil bij 14%. Dit laat zien dat de stoffen in het lichaam terecht kunnen komen, maar niet waar ze precies vandaan kwamen, hoeveel er is opgenomen en of dit tot gezondheidsklachten leidde.
  • Hoe vaak per dag u een middel mag gebruiken, staat op het etiket. Dat maximum begrenst ook de totale blootstelling.

Bronnen: Rossbach e.a. (2016) — Permethrin-opname bij bosarbeiders met behandelde werkbroek (PubMed); PAN Europe en PAN Nederland — Biomonitoring of pesticides in hair (2021); Waarzitwatin (RIVM) — Anti-tekenmiddel

Cocktaileffect

  • Een cocktaileffect is de invloed die stoffen op elkaars werking of schadelijkheid hebben als u er tegelijk aan wordt blootgesteld. De effecten kunnen optellen, elkaar versterken of elkaar juist verzwakken.
  • Dit kan spelen als u een huidmiddel, zoals DEET, combineert met kleding die met permethrin is behandeld, of als u daarnaast in contact komt met behandelde huisdieren of een behandelde omgeving.
  • In dierproeven met hoge doses gaven combinaties van DEET, permethrin en het medicijn pyridostigmine meer schade aan het zenuwstelsel dan elke stof apart. Dit onderzoek werd gedaan naar aanleiding van klachten bij militairen na de Golfoorlog.
  • In een huidmodel verminderde DEET juist de opname van permethrin door de huid. Het bewijs is dus niet eenduidig, en de uitkomsten zijn niet zonder meer over te zetten naar gewoon gebruik volgens het etiket.
  • Een toelating geldt voor één product met een vaste samenstelling. Wat op het etiket staat, gaat over dat product, niet over een combinatie met andere middelen.
  • Permethrin is nooit bedoeld voor op de huid, ook niet in combinatie met een huidmiddel.

Bronnen: Abou-Donia e.a. (1996) — Zenuwschade bij gelijktijdige blootstelling aan DEET en permethrin (PubMed); Baynes e.a. (1997) — Invloed van DEET op de huidopname van permethrin (PubMed); Ctgb — Wijzigingen toelatingsvoorwaarden insectwerende middelen (2026)

Giftige eigenschappen per middel

  • Een gevaar is een schadelijke eigenschap van een stof. Of er ook een risico is, hangt af van de hoeveelheid, de concentratie, hoe vaak en hoe lang, het huidoppervlak, de weg waarlangs de stof binnenkomt en uw eigen gevoeligheid. Een product kan door hulpstoffen bovendien anders werken dan de zuivere stof.
  • DEET: kan huid en ogen irriteren, en bij hoge concentraties blaren geven. Te veel DEET kan door effecten op het zenuwstelsel vergiftigingsverschijnselen geven; bij grote overdosering zijn hoofdpijn, duizeligheid en in zeldzame gevallen stuipen beschreven.
  • Icaridine: vooral irritatie van de ogen; huidirritatie komt weinig voor. De giftigheid in het lichaam is volgens de beschikbare gegevens laag, maar baby's en jonge kinderen kunnen meer binnenkrijgen dan wenselijk is.
  • IR3535: kan bij direct contact de ogen flink irriteren en de huid licht irriteren. De stof wordt in het lichaam snel afgebroken en uitgescheiden.
  • Citriodiol (PMD): kan ogen en huid irriteren en een allergische reactie geven. Plantaardig betekent niet zonder risico; over langdurig herhaald gebruik is weinig bekend.
  • Permethrin: werkt op de zenuwen van insecten en teken. Bij mensen kan huidcontact tintelingen, een branderig gevoel of jeuk geven. Een hoge opname in het lichaam is schadelijk voor het zenuwstelsel; mogelijke hormoonverstorende effecten bij langdurige blootstelling worden onderzocht.
  • Deltamethrin, imidacloprid en fipronil zijn middelen voor omgeving of huisdieren en niet bedoeld voor mensen. Als zuivere stof zijn deltamethrin en fipronil giftig bij inslikken. Na het aaien van een net behandeld dier kunnen resten op uw handen zitten; volg de bijsluiter.

Bronnen: Waarzitwatin (RIVM) — DEET; Waarzitwatin (RIVM) — Icaridine; Waarzitwatin (RIVM) — Ethylbutylacetylaminopropionaat (IR3535); Waarzitwatin (RIVM) — Citriodiol; Waarzitwatin (RIVM) — Pyrethroïden (permethrin); Waarzitwatin (RIVM) — Fipronil; Rossbach e.a. (2016) — Permethrin-opname bij bosarbeiders met behandelde werkbroek (PubMed)

Gevaren voor dieren

Algemeen

  • Middelen om huisdieren tegen teken te beschermen bevatten andere stoffen, zoals permethrin of fipronil. Die zijn niet geschikt voor mensen, en middelen voor mensen zijn niet geschikt voor dieren.
  • Permethrin is zeer giftig voor katten. Middelen met permethrin die voor honden zijn gemaakt, mogen nooit bij katten worden gebruikt.
  • Bewaar tekenwerende middelen buiten het bereik van huisdieren en geef diergeneesmiddelen alleen aan dieren, volgens de dierenarts of de bijsluiter.

Bronnen: NVWA — Diergeneesmiddelen voor huisdier of hobbydier; Waarzitwatin (RIVM) — Pyrethroïden (permethrin); NVWA — Veilig gebruik van biociden

Stapeleffect en cocktaileffect

  • Veel middelen voor huisdieren bevatten meer dan één insecticide, bijvoorbeeld om resistentie tegen te gaan of de werking te versterken. Het dier krijgt dan een combinatie van stoffen binnen.
  • Gebruikt u meerdere producten tegelijk, zoals een druppelpipet en een halsband, of daarnaast een omgevingsmiddel in huis of in de mand, dan telt de blootstelling op. Combineer middelen alleen als de dierenarts of de bijsluiter dat aangeeft.
  • Katten kunnen ook ziek worden door nauw contact met een hond die net met permethrin is behandeld. In de bijsluiter staat hoe lang u ze gescheiden houdt.
  • Mensen die behandelde huisdieren aaien of bij zich laten slapen, kunnen zelf ook worden blootgesteld. In het haaronderzoek van PAN Nederland werden bij mensen met behandelde huisdieren resten van onder meer fipronil en permethrin gevonden.
  • Wilde dieren krijgen te maken met een cocktail van huisdiermiddelen en landbouwmiddelen tegelijk; zie hieronder bij de gevaren voor het milieu.

Bronnen: PAN Nederland en Buijs Agro-Services — Onderzoeksrapport belasting van openbare parken (2023); PAN Europe en PAN Nederland — Biomonitoring of pesticides in hair (2021); NVWA — Diergeneesmiddelen voor huisdier of hobbydier; Waarzitwatin (RIVM) — Pyrethroïden (permethrin)

Giftige eigenschappen per middel

  • Permethrin: zeer giftig voor katten, omdat zij de stof slecht afbreken; vergiftiging kan trillen, spiertrekkingen en stuipen geven. Ook zeer giftig voor vissen, waterdiertjes en bijen.
  • Deltamethrin: een pyrethroïde, net als permethrin. Middelen voor honden zijn niet voor katten. Zeer giftig voor vissen, waterdiertjes en bijen.
  • Fipronil: werkt op het zenuwstelsel van vlooien en teken. Volgens de bijsluiters niet gebruiken bij konijnen. Zeer giftig voor bijen en waterdiertjes.
  • Imidacloprid: een neonicotinoïde. Voor zoogdieren minder giftig dan voor insecten, maar zeer giftig voor bijen en andere insecten. Daarom is gebruik buiten in de landbouw in de EU sinds 2018 verboden.
  • Gebruik nooit een middel voor mensen bij dieren, en nooit een middel voor een andere diersoort dan in de bijsluiter staat.

Bronnen: Waarzitwatin (RIVM) — Pyrethroïden (permethrin); Waarzitwatin (RIVM) — Fipronil; Waarzitwatin (RIVM) — Imidacloprid; Ctgb — Neonicotinoïden; NVWA — Diergeneesmiddelen voor huisdier of hobbydier

Gevaren voor het milieu

Algemeen

  • De werkzame stoffen, zoals DEET, zijn schadelijk voor het leven in het water. Smeer u daarom niet in vlak voor zwemmen of douchen.
  • Permethrin is zeer giftig voor het leven in het water.
  • Pyrethroïden zoals permethrin bestrijden ook nuttige insecten, zoals bijen.
  • Middelen met DEET kunnen kunststoffen aantasten, bijvoorbeeld van brilmonturen of horloges. Natuurlijke materialen en nylon tasten ze niet aan.

Bronnen: Waarzitwatin (RIVM) — Anti-tekenmiddel; Waarzitwatin (RIVM) — Pyrethroïden (permethrin)

Onderzoek in openbare parken

  • PAN Nederland en Buijs Agro-Services onderzochten in 2021 en 2022 paardenbloemen uit 15 openbare parken in 7 provincies op 707 bestrijdingsmiddelen. In alle parken werden 1 tot 6 middelen gevonden die bij honden en katten tegen vlooien en teken worden gebruikt.
  • Fipronil werd in 8 van de 15 parken gevonden en permethrin in de helft van de monsters. Ook imidacloprid, dinotefuran, etofenprox en phoxim werden aangetroffen.
  • In een controlemonster van een biologische veehouderij zonder behandelde dieren werden geen middelen tegen vlooien en teken gevonden. De onderzoekers zien behandelde honden, en mogelijk katten, daarom als waarschijnlijke bron, via haren, huidschilfers, urine en ontlasting.
  • Volgens de onderzoekers is het zeer aannemelijk dat de voortplanting van insecten die zulke planten eten ernstig wordt verstoord. Eerder onderzoek liet zien dat 1 microgram fipronil per kilo voedsel de voortplanting van koolwitjes al ernstig verstoorde.
  • De aanleiding was een fotograaf die rupsen van de grote beer, een nachtvlinder, voerde met paardenbloemen uit een park: veel vlinders kwamen misvormd of helemaal niet uit de pop.

Bronnen: PAN Nederland — Parken ernstig vervuild met middelen tegen vlooien en teken (2023); PAN Nederland en Buijs Agro-Services — Onderzoeksrapport belasting van openbare parken (2023)

Cocktaileffect en water

  • Per paardenbloemmonster werden 4 tot 18 verschillende stoffen gevonden, gemiddeld 9,7, uit huisdiermiddelen én uit de landbouw. Het onkruidbestrijdingsmiddel prosulfocarb werd tot 8,2 kilometer van akkerland gevonden.
  • De gezamenlijke effecten van zulke cocktails op insecten en andere dieren zijn volgens de onderzoekers nooit onderzocht, omdat de toelating dat niet vereist.
  • Behandelde honden die in vijvers of sloten zwemmen, kunnen stoffen aan het water afgeven. In afvalwater van rioolwaterzuiveringen zijn hoge concentraties fipronil en imidacloprid gemeten.
  • Ook in boerenzwaluwen en hun eieren zijn eerder cocktails van bestrijdingsmiddelen gevonden; DEET was daar een van de vaakst aangetroffen stoffen.
  • Veel insecticiden die als diergeneesmiddel worden gebruikt, zoals fipronil en imidacloprid, zijn in de landbouw verboden vanwege onaanvaardbare risico's voor het milieu.
  • PAN Nederland pleit ervoor synthetische insecticiden bij huisdieren alleen bij noodzaak te gebruiken en niet preventief, en voor een milieutoets voor diergeneesmiddelen. Bespreek de keuze voor een middel voor uw huisdier met uw dierenarts.

Bronnen: PAN Nederland — Parken ernstig vervuild met middelen tegen vlooien en teken (2023); PAN Nederland en Buijs Agro-Services — Onderzoeksrapport belasting van openbare parken (2023); Ctgb — Neonicotinoïden

Vertrouwen op het middel alleen

  • Een middel vervangt geen bedekkende kleding, op de paden blijven en controle op teken.

Bronnen: RIVM — Tekenbeten voorkomen; Stichting Tekenbeetziekten; Lymevereniging

Bij klachten of een vergiftiging

Mensen

  • Op het etiket staat wat u doet als het middel in de ogen, op de huid of in de mond komt.
  • Bij zorgen of klachten na gebruik kunt u contact opnemen met uw huisarts, buiten kantooruren met de huisartsenpost, of met uw apotheek.
  • Bel 112 alleen bij een acute, ernstige of levensbedreigende situatie.

Bronnen: NVIC (UMC Utrecht) — Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum; Waarzitwatin (RIVM) — Anti-tekenmiddel

Huisdieren

  • Bij zorgen over uw dier kunt u contact opnemen met uw dierenarts, of buiten kantooruren met de dierenartsenpost.
  • Ook dierenartsen kunnen het NVIC raadplegen over vergiftigingen bij dieren.
  • Neem de verpakking of de bijsluiter van het middel mee of houd die bij de hand.

Bronnen: NVIC (UMC Utrecht) — Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum; NVWA — Diergeneesmiddelen voor huisdier of hobbydier

Wat u bij de hand houdt

  • De verpakking of het etiket, met de productnaam en het toelatingsnummer, of de bijsluiter bij een diergeneesmiddel.
  • Wanneer het gebeurde en ongeveer hoeveel van het middel er is gebruikt of binnengekregen.
  • Hoe het middel is binnengekomen: via de huid, de ogen, inslikken of inademen.
  • Wie het betreft, bijvoorbeeld een kind, een volwassene of een huisdier, en welke klachten er zijn.

Bronnen: NVIC (UMC Utrecht) — Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum; NVWA — Veilig gebruik van biociden

Over het NVIC

  • Het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum (NVIC) is het kenniscentrum voor vergiftigingen in Nederland en is onderdeel van het UMC Utrecht.
  • Het NVIC informeert artsen, apothekers, dierenartsen en andere zorgverleners, dag en nacht. Het is geen informatielijn voor het publiek.
  • Vermoedt u een vergiftiging? Dan verwijst het NVIC zelf naar uw huisarts of de huisartsenpost; uw arts kan het NVIC raadplegen.

Bron: NVIC (UMC Utrecht) — Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum

Pdf voorbereiden…
GebruiksvoorwaardenDisclaimerPrivacyverklaringPrivacyverklaring GezondheidsgegevensCookiebeleidTransparantieverklaringToegankelijkheidsverklaringVerwerkingsregisterGegevensbeschermingseffectbeoordeling (DPIA)
Logo van Dominic Smith Advies© 2026 Dominic Smith Advies. Alle rechten voorbehouden.